This is default featured slide 1 title

You can completely customize the featured slides from the theme theme options page. You can also easily hide the featured posts slideshow from certain parts of your site like: categories, tags, archives etc. More »

This is default featured slide 2 title

You can completely customize the featured slides from the theme theme options page. You can also easily hide the featured posts slideshow from certain parts of your site like: categories, tags, archives etc. More »

This is default featured slide 3 title

You can completely customize the featured slides from the theme theme options page. You can also easily hide the featured posts slideshow from certain parts of your site like: categories, tags, archives etc. More »

This is default featured slide 4 title

You can completely customize the featured slides from the theme theme options page. You can also easily hide the featured posts slideshow from certain parts of your site like: categories, tags, archives etc. More »

This is default featured slide 5 title

You can completely customize the featured slides from the theme theme options page. You can also easily hide the featured posts slideshow from certain parts of your site like: categories, tags, archives etc. More »

 

Türkiye’de Jeolojik Zamanlarda Meydana Gelen Olaylar

maden

Türkiye’de Birinci Zamanda (Paleozoik’te) Meydana Gelen Olaylar

• Ülkemizin bulunduğu alan bu devrin başlarında tetis denizinin altında bulunuyordu. Daha sonra kuzeyden Rusya ve güneyden Afrika plakalarının birbirlerine yaklaşması sonucunda Ülkemiz’de bu denizin altında kalan tortullar sıkışarak yeryüzüne çıkmış ve Anadolu’nun temelinde bulunan sert kütleler(masif) oluşturmuştur.

Bu devirde oluşan başlıca arazilerimiz:

 Menderes
 Zonguldak
 Bitlis
 Mardin
 Tokat
 Kırşehir
 Istıranca masifleri gibi

• Bu zamanda ülkemizin nemli ve sıcak bir iklim hüküm sürmüştür. Dolayısıyla gür bir bitki örtüsü oluşmuş ve bu bitki kalıntılarının çukur alanlarda birikmesiyle Zonguldak ve çevresinde taşkömürü yatakları oluşmuştur.


Türkiye’de İkinci Zamanda (Mezozoik’te) Meydana Gelen Olaylar

• Bu dönemde Tetis denizinin tabanında ortaya çıkan tortullar aşınmaya uğradıklarından dolayı ülkemiz bir peneplen yani oldukça düz bir görünüm arz ediyordu.
• Aşınan maddeler çukur alanlarda birikerek Toros ve Kuzey Anadolu Dağlarının oluşumuna zemin hazırlamıştır.

Türkiye’de Üçüncü Zamanda (Tersiyer’de) Meydana Gelen Olaylar

• Ülkemizin yer şekillerinin oluşumu ve Anadolu’nun bugünkü şeklini almasında üçüncü zamanda yaşanan olaylar oldukça etkili olmuştur.
• Kuzey Anadolu ve Toros Dağları oluşmuştur.
• Linyit yatakları meydana gelmiştir.
• Kuzey Anadolu Fay Hattı oluşmuştur.
• Van ve Tuz Gölleri kenarlarında volkanik dağlarımız oluşmuştur.

Türkiye’de Dördüncü Zamanda (Kuaterner’de) Meydana Gelen Olaylar

• Anadolu’nun bugünkü görünümü meydana gelmiştir.
• Volkanik dağlar oluşumlarını tamamlamıştır.
• Ege Denizi oluşmuştur.
• Marmara Denizi oluşmuştur.
• İstanbul ve Çanakkale Boğazları oluşmuştur.
• Ülkemiz’deki vadiler, delta ovaları, birikinti konileri ve birikinti ovaları oluşmuştur.

Yer Kabuğunun Malzemesi: Kayaçlar

yerkabuğu

 Yer kabuğunu oluşturan ve birleşiminde mineraller ile organik maddelerin bulunduğu katı materyallerin bütününe kayaç denir. Oluşumlarına göre kayaçlar 3 ana gruba ayrılır:

1. Püskürük Taşlar (Magmatik Kayaçlar)

Bu kayaçların tamamı minerallerden oluşmaktadır. Dünya ilk oluştuğunda tamamen püskürük kayaçlardan oluşmaktaydı. Oluşumu günümüzde de devam eden bu kayaçlar iki gruba ayrılır.

a. İç Püskürük Taşlar

Magmanın, yerkabuğunun içine sokularak yavaş yavaş soğuması ve katılaşmasıyla oluşur. Soğuma yavaş olduğundan iri kristallidir. Açık renklidir. En yaygın iç püskürük kayaç granittir. Diğer iç püskürük taşlar: Siyanit, Diyorit, Gabro.

b. Dış Püskürük Taşlar

Yerin derinliklerinden gelen magma yüzeye çıkarak atmosferle karşılaşınca hızla soğur ve katılaşır. Bu nedenle küçük kristallidir. Koyu renkli ve camsı yapıdadır. Dış püskürük kayaçlar: Bazalt, andezit, obsidyen, tüf.

 

2. Tortul Kayaçlar (Sedimanter Kayaçlar)

            Bu taşların kökeni de magmadır. Ancak dış kuvvetlerin etkisiyle bulundukları yerden koparılarak yer çukurluklarında (senklinal) birikip tabakalar halinde oluşurlar. Bünyelerinde canlı kalıntıları (fosil) bulundururlar. Genellikle tabakalı, gözenekli ve yumuşaktırlar. Tortul taşlar oluşumlarına göre üç gruba ayrılır:

 

a. Fiziksel (Mekanik) Tortul Taşlar

Akarsu, rüzgar, buzul, dalga gibi dış kuvvetlerin yeryüzünden kopardıkları parçacıkları senklinal çanaklarda biriktirmesi ile oluşur. Fiziksel Tortul Taşlar: Konglomera, kumtaşı, kiltaşı, breş.

b. Kimyasal Tortul Taşlar

Suda çözülmüş maddelerin suyun durgunlaşması, soğuması ya da buharlaşması gibi sebeplerle çözülmesiyle oluşur. Kimyasal Tortul Taşlar: Kalker (Kireçtaşı), kaya tuzu, jips, alçı taşı, bor, traverten, sarkıt, dikit.

c. Organik Tortul Taşlar

Bitki ve hayvan kalıntılarının fosilleşmesiyle oluşan taşlardır. Bunlardan bitki kökenli olanlar turba, linyit, taş kömürü, antrasit; hayvan kökenli olanlar tebeşir, mercankaya.

3. Başkalaşım (Metamorfik) Kayaçlar

Tortul ve püskürük kayaçların şiddetli basınç ve sıcaklık etkisiyle veya bünyelerine bazı sıvı ve gazların karışmasıyla değişikliğe uğrayıp farklı özellikleri kazanan taşlardır.

Kireçtaşı -> Mermer

Taşkömürü -> Elmas

Kuvars -> Kuvarsit

Granit -> Gnays

Kiltaşı -> Şist

UYARI: Madenlerden linyit, taş kömürü, antrasit ve petrol dışındakilerin tamamının oluşumu volkanik kökenlidir.

Tor Topoğrafyası

tor topoğrafyası

Asit bileşimli bir iç püskürük kaya olan granitler üzerinde ilginç yer şekilleri gelişmektedir. Kurak iklim bölgelerinde dirençli bir kaya olan granitler, nemli iklim bölgelerinde ise zayıf bir kayaca dönüşür. Bu kayaçlar içerisinde yer alan feldspatlar su ile temas edince kolayca çözünmeye uğrar. Bu kayalar üzerinde nemli iklim bölgelerinde tor topoğrafyası adı  verilen yer şekilleri gelişir.

Tor topografyasına İskoçya’nın  kuzeyinde yaygın olarak rastlanılır. Türkiye’de Uludağ üzerinde de tor topografyasına rastlanmaktadır.

Kayaçlar ve Yer Şekilleri

kayaç

KAYAÇ (Taş) : Yerkabuğunun yapı malzemesi olan, bir veya birden fazla minerallerden oluşan ve organik malzemelerden meydana gelen katı cisimlere denir.

Kayaçlar çok basit bir ifade ile mineral topluluklarıdır.

MİNERAL: Kayaçların yapısını oluşturan, belirli bir kimyasal bileşime sahip organik veya inorganik özellikteki katı bileşiklerdir.

* Canlı organizmadaki hücre gibi cansız doğada mineraller en küçük birimi oluşturur.

* Her bir mineral farklı elementlerden oluşur.

* Her bir kayaç çeşidi de farklı mineraller içerir.

* Mineraller yan yana gelerek kayaçları kayaçlarda yan yana gelerek kıtaları ve yer kabuğunu meydana getirirler.

Not: Kuvars,Kalsit ve Feldispat gibi Mineraller, doğada bulunan yaklaşık 2000 mineral içinde en yaygın olanıdır.

KAYAÇ DÖNGÜSÜ: Tüm kayaçlar sürekli bir dönüşüm içindedir. Püskürük, tortul ve başkalaşım kayaçları ufalanarak ve ayrışarak, tortul kayaçların ham maddesini oluşturur. Ayrıca püskürük ve tortul kayaçlar başkalaşım kayaçlarına, başkalaşım kayaçları da magma içine dalarak tekrar eriyik hale dönüşürler. Bu olaya Kayaç Döngüsü adı verilir.

KAYAÇLARIN ÖZELLİKLERİ:

* Birçok kayaç çok sayıda minerallerin birleşmesi ile oluşmuştur. Tek bir mineralde oluşan kayaç da vardır.

* Örneğin Granit kuvars ve feldispat minerallerinden oluşmuş iken kireçtaşı sadece kalsit mineralinden oluşmuştur

* Bazı kayaçlar aşınmaya karşı dirençli iken

*  İnsanlar tarih boyunca kayaçları değişik amaçlarla kullanmışlardır.

* Bazen kayaçları kesici aletlerin yapımında, bazen bitkileri öğütmek için, bazen de onları süs eşyası kap ve kacak yapımında kullanmışlardır.

* Ayrıca kayaçları oyma suretiyle onlardan barınak ve yırtıcı hayvanlardan korunmak için yaralanmışlardır.

* Günümüzde de insanlar kayaçlardan inşaat faaliyetlerinde, yollarda kaldırımların döşenmesinde sanayide ve değişik alanlarda yaralanmaktadır.

* Kayaçların setlik dereceleri mineral özelliklerine göre değişir.

* Yeryüzündeki kayaçlar, dış kuvvetlerin ve yer kabuğu hareketlerine bağlı olarak sürekli aşınıp şekillenirler.

*  Genel olarak granit, bazalt, kireç taşı, andezit gibi kayaçlar aşınmaya karşı dirençli olduklarından çevresine göre belirgin ve yüksek yer şekilleri oluştururlar.

*  Buna karşın alüvyon, kil, marn gibi kayaçlar aşınmaya karşı dirençsiz olduklarından çevresine göre alçak ve belirgin olmayan yer şekilleri oluşturmaktadır.

KAYAÇLARIN SINIFLANDIRILMASI

* Kayaçların sınıflandırılmasında en önemli ölçüt Jeolojik konumları ve oluşum süreçleridir.

1) PÜSKÜRÜK(KATILAŞIM/MAĞMATİK/VOLKANİK) KAYAÇLAR 

* Püskürük kayaçlar magmanın soğuyarak katılaşması sonucu oluşurlar.

* Kökenlerini magma(yunanca hamur demek ) oluşturduğu için bunlara magmatik kayaçlar da denir.

* Yerin iç kısımlarında aşırı sıcaktan dolayı erimiş halde bulunan magmanın, yeryüzünde ve yeryüzüne yakın yerlerde soğuyarak katılaşması sonucu oluşan kayaçlardır.

* Püskürük kayaçlar oluştukları yere göre 2’ye ayrılır.

A) İÇ PÜSKÜRÜK KAYAÇLAR

* Magma yerin derinliklerinde ağır ağır soğuması sonucu oluşan kayaçlardır.

* Soğuma yavaş olduğundan genellikle çok sert, iri taneli ve açık renkli olurlar.

* Bu taşlar her ne kadar yerin altında oluşmuşlarsa da dış kuvvetlerin zamanla üzerindeki tabakaları aşındırması sonucu açığa çıkarlar.

* İç püskürük kayaçların başlıcaları Granit, Siyenit ve diyorit’tir.

* Yeryüzünde en çok rastlanan iç püskürük kayaç granit’tir.

* Granitler, fiziksel ve kimyasal ayrışmaya uğradıklarında değişik boyut ve şekillerde bloklara dönüşür.      Bu şekilde granit bloklardan oluşan topografya’ya TOR TOPOGRAFYASI denir ki bu topografya kuzey İskoçya’nın tanıtıcı yer şekillerindendir.

B) DIŞ PÜSKÜRÜK KAYAÇLAR 

* Magmanın yeryüzüne çıkarak orada soğuması sonucu oluşan kayaçlardır.

* Soğuma magmanın atmosfer koşullarıyla karşılaşmasına bağlı olarak hızlı bir şekilde gerçekleştiğinden genellikle ince kristalli ve koyu renkli olurlar.

* Bazen çok geniş alanlara yayılan lav akıntıları şeklinde bazen de yayılmadan katılaşan lavların oluşturduğu yığınlar şeklinde bulunabilirler. Başlıca dış püskürük kayaçlara bazalt, andezit, volkancamı, sünger taşı ve volkanik tüf örnek gösterilebilir. Fosil bulundurmazlar.

2)TORTUL(SEDİMANTER) KAYAÇLAR    

* Yeryüzünü oluşturan kayaçlar dış kuvvetler tarafından ufalanarak taşınır. Taşınan malzemeler akarsu,göl ve okyanus tabanları ile çukur alanda birikir. Bu malzemeler zaman içinde sıkışarak,taşlaşıp tortul kayaçları oluşturur.

* Bu kayaçlar genellikle tabakalar halindedir.

* Bu tabakalar içinde yer alan bitki ve hayvan kalıntıları olan Fosiller oluştukları dönemlere ait özellikler hakkında bilgi verir.

* Tortul kayaçlar oluşumlarına göre 3’e ayrılır.

Not: Tortul kayaçlar tabakalı bir yapıya sahip olmaları, fosil bulundurmaları ve çok geniş alanlara yayılmaları ile diğer kayaçlardan ayrılır.

A) ORGANİK TORTUL

* Bitki ve hayvan kalıntılarının deniz ya da göl çanaklarında birikmesi ile oluşurlar.

* Karbonca zengin olan bu kayaçların en tipik örneği taş kömürüdür.

* Kömürden daha yaşlı Antrasit ile kömürden daha genç olan linyit ve turba diğer organik tortul kayaçlardır.

* Hayvanların iskelet ve kabuk kısımlarının birikmesi ile mercan kayaları ve tebeşir meydana gelir.

B) FİZİKSEL(KIRINTILI/TAŞINMIŞ)KAYAÇLAR 

* Akarsular, Rüzgârlar ve buzullar tarafından kayalardan koparılan parçaların çukur yerlerde birikmesi ile ve bu irili ufaklı taneciklerin doğal bir çimento ile birleşmesi sonucu oluşur.

* Kayacın içerisinde daha çok kil bulunuyorsa Kiltaşı, kum bulunuyorsa Kum taşı, çakıl bulunuyorsa Çakıl taşı(konglomera) meydana gelir. Eğer çimento ile bağlanan çakıllar köşeli ise Breş, yuvarlak ise Puding ismini alır.

C) KİMYASAL TORTUL KAYAÇLAR

* Suda eriyerek çözünebilen minerallerin daha sonra çökelerek birikmesi sonucunda oluşmuşlardır.

* Bu kayaçların en yaygın olanları Kalker (Kireçtaşı), Jips (Alçıtaşı), ve Kayatuzu’dur.

* Kimyasal süreçler sonucunda çökelme ile oluşurlar.

* Sertlikleri azdır. Bu nedenle aşınmaya karşı dayanıksızdırlar.

* Sularda çözünmüş halde taşınan bikarbonatların, suyun buharlaştığı yerlerde çökelmesi ile Travertenler oluşur.

* Mağaralara sızan kireç sularının buharlaşması ile de Sarkıt-Dikit ve Sütun gibi oluşumlar meydana gelir.

* Tuzlu suların yaygın olduğu göl ortamlarında ise Kaya tuzu ortaya çıkar.

* Direnci az olduğundan Jips Kireçtaşına göre daha kolay erir.

NOT: Kalker (Kireçtaşı), Jips (Alçıtaşı), ve Kaya tuzu gibi kolay eriyebilen kayaçların yaygın olduğu alanlara Karstik alanlar denir, bu yörelerde oluşan şekillere de karstik şekiller denir. Türkiye’de Akdeniz Bölgesi karstik arazinin en yaygın olduğu yerdir.

Türkiye’de Akdeniz Bölgesindeki karstik şekiller Kireçtaşına bağlı oluşmuş iken, Sivas-Çankırı yöresinde Jipse bağlı, Tuz gölü çevresinde de Kaya tuzuna bağlı karstik oluşumlar vardır.

Karstik Şekillerin oluşturduğu topoğrafyaya KARST TOPOĞRAFYASI denir.

3) METAMORFİK (BAŞKALAŞIM) KAYAÇLAR  

* Püskürük ve Tortul kayaçların yüksek sıcaklık ve Basınç koşulları altında kalarak zamanla renk ve şekil değiştirmeleri sonucunda başkalaşım metamorfik kayaçlar oluşur.

* Bu şekilde oluşan yeni kayacın direnci de daha yüksektir.

* Başlıca örnekler mermer, Gnays, kuvarsit ve elmas’tır

* Metamorfik kayaçların oluşum süreçlerine bağlı olarak gözenekliliği ve geçirimliliği azdır.

* Bu kayaçları oluşturan mineraller, geçirdikleri önemli değişmeler nedeniyle artık gözle ayırt edilemez.

Karst Topoğrafyası

türkiye karstik şekiller haritası

Suyun içinde erimiş halde bulunan maddelerin çökelmesiyle oluşmaktadır. Kireç taşı, göllerde, denizlerde ve yeraltı sularında yaygın olarak bulunan kirecin çökelmesiyle oluşmaktadır.

Kimyasal kayaçlar Kireçtaşı (kalker), traverten, kayatuzu, jips (alçı taşı) ve dolomit örnek verilebilir.

Kimyasal tortul kayaçlar su ile temasa geçince kolayca çözünmektedir. Bundan dolayı nemli ve sıcak iklim koşulları altında kimyasal tortul kayaçların bulunduğu sahalarda lapya, dolin, uvala, obruk ve polye gibi karstik şekiller oluşmaktadır.

Ayrıca mağaralar, sarkıtlar, dikitler, sütunlar da karst topoğrafyasının yer şekilleridir.

Karstik şekiller özellikle saf ve kalın kireç taşları üzerinde daha iyi gelişme göstermektedir. Jips, anhidrit ve kaya tuzları üzerinde oluşan karstik şekiller ise kolayca tahrip olmaktadır.

Kayaçlar (Özet)

kayaç dönüşümü

Kayaçlar

 

 

 

Oluşumu

Türler

Özellik

Püskürük

İç Püskürük

Yerin iç kısmında yavaş yavaş soğuyan ve katılaşan magma.

Granit, Diyorit, Siyanit, Gabro.

Açık renkli,

İri kristalli.

Sert

Dış Püskürük

Yeryüzüne ulaşan ve hızla soğuyan ve katılaşan magma.

Andezit, Bazalt, Volkan Camı (obsidyen), Tüf.

Koyu renkli,

İnce kristalli, Camsı yapıda.

Yumuşak

Tortul

Fiziksel

Dış kuvvetlerce taşınan, biriken ve sıkışan taşlar.

Kumtaşı, Kiltaşı, Çakıltaşı (konglomera).

Yumuşak,

Gözenekli,

Tabakalı,

Fosil içerir.

Kimyasal

Sular tarafından eritilen ya da buharlaşma ile su kaybeden mineraller.

Kireçtaşı (kalker), Alçı, Jips, Tuz, Traverten.

Organik

Bitki ve hayvan kalıntılarının fosilleşmesi.

Bitki: Taş Kömürü, Linyit.

Hayvan: Mercankaya, tebeşir.

Başkalaşım

 

Taşların yüksek sıcaklık ve basınç altında kalması.

Taş Kömürü à Elmas

Kireçtaşı (kalker) à Mermer

Granit à Gnays

Sert

 

Kayaç Yapısının Yer Şekillerinin Oluşumuna Etkisi

 

1. Kayacın Geçirimlilik – Geçirimsizlik Durumu     :           Karst Topoğrafyası

2. Kayacın Ayrışma Özellikleri                            :           Fiziksel – Kimyasal Ayrışma

Tor Topoğrafyası

3. Kayacın Sertlik Özellikleri                               :           Peribacaları – Vadiler

4. Tabaka Sistemlerinin Duruş Biçimleri              :           Yatay Yapılı – Dikey Yapılı (Antiklinal – Senklinal)

Alçak – Yüksek Basınç Karşılaştırması

alçak ve yüksek basınç

Atmosfer basıncı, atmosferdeki gazların yeryüzüne uyguladığı kuvvettir.

45° enleminde 15°C sıcaklıkta deniz seviyesinde ölçülen atmosfer basıncı 1013 mbar ya da 760 mm ile ifade edilir. Bu değere normal atmosfer basıncı denir. 1013 mbar’dan daha düşük basınç değerlerine alçak basınç, 1013 mbar’dan daha fazla basınç değerlerine yüksek basınç denir.

Basıncın yeryüzündeki dağılışı aynı değildir. Yerçekimi, sıcaklık, yükselti ve Dünya’nın günlük hareketi;, basınç türlerinin oluşumunda etkilidir.

Alçak Basınçlar

Çevresine göre basınç değerlerinin düşük olduğu merkezlerdir. Havanın hareketi çevreden merkeze doğrudur. Kuzey yarım kürede saatin ters yönünde iken güney yarım kürede saat yönündedir.

Alçak basınç alanlarında yükselici hava hareketleri etkilidir. Yükselen hava giderek soğur ve yoğuşur. Bu nedenle gökyüzünde bulut, yağmur gibi birçok yoğuşma ürünü görülür.

Alçak basınçlar sıcaklığa ya da Günlük harekete bağlı oluşabilmektedir. Ekvator’da yer alan alçak basıncın oluşumu sıcaklık kökenlidir. 60° enleminde yer alan alçak basıncın oluşma nedeni ise kutup ve tropikal hava kütlelerinin karşılaşma alanı olmasından kaynaklıdır.

Yaz mevsiminde karalar, kış mevsiminde ise denizler sıcaktır ve buna bağlı olarak buralar alçak basınç özelliği göstermektedir.

Yüksek Basınçlar

Çevresine göre basınç değerlerinin yüksek olduğu merkezlerdir. Havanın hareketi merkezden çevreye doğrudur. Güney yarım kürede saatin ters yönünde iken kuzey yarım kürede saat yönündedir.

Yüksek basınç alanlarında hava açık, güneşli ve bulutsuzdur.

Yüksek basınçlar da sıcaklık ve günlük harekete bağlı oluşabilmektedir. 30° enlemindeki çöller ile kutuplar üzerinde yer alan yüksek basınçların oluşum nedenleri farklıdır. Kutuplardaki yüksek basınç termik kökenli olup burada sıcaklığın düşük olmasından kaynaklıdır. 30° enlemlerinde yer alan basınçlar ise Dünya’nın günlük hareketi ve rüzgarların sapmaya uğraması kaynaklıdır.

Yaz mevsiminde denizler karalara göre daha ılıktır, kış mevsiminde ise karalar denizlere göre daha soğuktur. Bu nedenle yazın denizler kışın karalar üzerinde yüksek basınç oluşur.

Alçak – Yüksek Basınç Karşılaştırması

ALÇAK BASINÇ YÜKSEK BASINÇ
Ekvator, 60º enlemleri Kutuplar, 30º enlemleri
Yazın karalar, kışın denizler Yazın denizler, kışın karalar
Yükselici hava hareketi Alçalıcı hava hareketi
Hava kapalı, bulutlu, yağışlı Hava açık, bulutsuz, yağışsız
Hava hareketi çevreden merkeze doğru Hava hareketi merkezden çevreye doğru